تا دو دهه قبل در ایران «دندان طلا»چیزی غیر عادی نبود . دندان طلا به عنوان یک ارزش در جامعه مطرح و بیشتر نشانه ثروت دارنده خود بود. اکثر ثروتمندان مانند سایر اشیا قیمتی مثل انگشتر،گردنبند و جواهرات دندان های خود را روکش طلا می کردند .

دندان طلا تا حدی در فرهنگ ایرانی  نفوذ کرد که رد پای آن در ادبیات هم دیده می شود،در قسمتی از «کاشفان فروتن شوکران» اثر احمد شاملو و قطعه ای از سیمین دانشور به نام «دندان مرده» نیز رد پای آن دیده می شود. یکی از وظایف اصلی نگهبانان قبرستان های قدیمی جلوگیری از سرقت دندان طلای اجساد مدفون شده بوده است . گاه یک جسد همراه با خود تا 20 گرم طلا به گور می برد ! در مورد خاستگاه اصلی و چگونگی اختراع دندان طلا اطلاعات دقیقی در دست نیست ،اما به طور یقین می توان گفت که خاستگاه اصلی دندان طلا  تمدن مصر باستان بوده است . این تصور که دندان طلا فقط در کشور های توسعه نیافته رواج داشته اصلا درست نیست،اخیرا مردی آمریکایی از سرقت دندان طلایش به پلیس شکایت کرده است! استفاده از دندان طلا در حال حاضر در بعضی از کشور های توسعه یافته توسط افراد جوانتر به صورت یک مد جدید قابل توجه است . در ایران هنوز هم در شهرستان ها و شهرهای دورتر از پایتخت استفاده از دندان طلا مرسوم است.

آقای الف و دعواهای دختر آقای الف

پیدا کردن کسی که دندان طلا دارد کمی مشکل است،چون حتما باید کسی لبخند بزند تا شما دندان طلای او را ببینید،زیاد هم منطقی به نظر نمی رسد که در خیابان از مردم سوال کنید که دندان طلا دارند یا نه! به هر حال آقای الف را پیدا کردیم. به زحمت مصاحبه می کند و اصلا دوست ندارد عکسی از او گرفته شود.از دختر دانشجویش می ترسد . موهای فرفری پرپشت دارد .خط ریش هایش سفید شده اما موهایش را به طرز جالبی مشکی پر کلاغی رنگ کرده.متولد سال 32 است و به نظر نمی رسد از پیری دل خوشی داشته باشد.حدود 160 سانتی متر قد دارد ،با اندامی تپل ،جالب و با مزه! انگار پیراهنش اصلا هیچ وقت سه دکمه بالا را نداشته !دیدنش نا خود آگاه شما را به یاد فیلم فارسی ها و عربده کش های لاله زار می اندازد،انگار این مرد را سال 48 فیریز کردند. قیافه اش غلط انداز است اما دوست داشتنی و آرام. مسئول خدمات یکی از تعاونی های ترمینال شرق است. وی سه دندان طلا در دهان خود دارد. هر چند جِرم حدود 50 سال روی دندان هایش را گرفته اما دندان های طلایش هم چنان برق می زند. در مورد دندان طلا که با او حرف می زنم اصلا تعجب نمی کند! برایش موضوع نسبتا عادی است.می گوید از سال 49 که به تهران آمده با شوفرها سر و کار دارد. آن زمان تقریبا همه همکارهایش دندان طلا داشتند . وقتی دندان اولش را روکش طلا کرده 27 سال داشته و اصلا دندانش خراب نبوده ،اما شاید به خاطر اینکه جلوی همکارهایش کم نیاورد دندانش را طلا کرده!

از وقتی بچه هایش بزرگ شدند و به خصوص دختر وسطی که تازگی دانشجو هم شده مشکلات دندان طلا داشتن برایش بیشتر شده ! بچه هایش دوست ندارند که او دندان طلا داشته باشد،اما او همچنان مقاومت کرده .اگر بخواهد دندان های طلایش را بردارد باید از روکش های چینی جدید استفاده کند،اما به آنها اعتماد ندارد. بیش از 20 سال با این دندان ها زندگی کرده و مشکلی هم نداشته.البته به جز مشکلات خانوادگی جدید! می گوید سالم و سرحال است،قلبش مشکلی ندارد و معده و روده اش خوب کار می کند و همه اینها را از صدقه سری دندان های طلایش می داند ! به هر حال به نظر نمی رسد مرد مو فرفری کوتاه قد ترمینال شرق به این سادگی ها از خیر دندان های طلای 20 ساله اش بگذرد!

یه چیز طلایی خز که تو دهنت برق بزنه

امیر حبیب الله 21 ساله،دانشجوی علوم اجتماعی می گوید اگر دندان هایش نیاز به روکش داشته باشند،به هیچ وجه حاضر نیست از دندان طلا استفاده کند. اما اگر دندان طلا را ارزانتر از روکش های دیگر به او بدهند حاضر است از آن استفاده کند! او می گوید با کسی که دندان طلا داشته باشد دوست نمی شود!حتی حاضر نیست با چنین شخصی در کافی شاپ بنشیند! اما اگر این شخص خاص رییس یک شرکت یا یک پارتی گردن کلفت باشد حاضر است با او رفاقت کند !به نظر او دندان طلا خوشگل است اما برای یک دزد دریایی !

حمید برادر امیر یک سال از او کوچکتر است و متالوژی می خواند . مواضع او سرسختانه تر از امیر است او به هیچ وجه از دندان طلا در هیچ حالتی استفاده نمی کند،اما حاضر است در مورد دندان نقره فکر کند ! به نظر او رنگ دندان طلا ضایع است ،البته به نظر نمی آید با رنگ طلا در حالت کلی مشکلی داشته باشد . از نظر او خوشگل بودن فرد مقابل برای دوستی خیلی مهم است. و کسی که دندان طلا داشته باشد اصلا خوشگل نیست. البته هنوز کسی پیدا نشده که با دندان طلا یا بی دندان طلا تمایلی به دوستی با حمید داشته باشد !

مریم 26 ساله دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهشگری هنر است .به نظر او دندان طلا چیز زشتی است، او می گوید که«خوب نیست یه چیز طلایی تو دهنت برق بزنه!»اگر دندانش نیاز به روکش داشته باشد و به جز دندان طلا گزینه ای برای انتخاب نداشته باشد ترجیح می دهد «بی دندان» باشد تا دندان طلا داشته باشد ! او کمی عاقلانه تر نسبت به امیر و حمید فکر می کند، به نظر او اگر کسی شرایط مناسبی برای دوستی داشته باشد می تواند به دندانپزشکی برود و دندان طلایش را عوض کند بعد با مریم دوست شود . اگر حاضر به تعویض دندانش نشود به نظر مریم «باید برود گم شود!» چون کسی که آنقدر سلیقه ندارد که به خاطر مریم از دندان طلایش بگذرد به درد نمی خورد ! او در حد اینکه برای 30 دقیقه با کسی که دندان طلا داشته باشد در کافی شاپ بنشیند تحمل دارد . اما شخص مورد نظر باید شخصیت منحصر به فردی باشد مثلا مارکز !

به نظر او انتخاب دندان طلا هم مثل انتخاب لباس نشانه ای از شخصیت افراد است و از دو حالت خارج نیست: یا فرد مورد نظر دوست دارد خاص و متفاوت باشد،که در این صورت خیلی احمق است که برای متفاوت بودن دندان طلا را انتخاب کرده و یا دوست دارد مثل«کوچه بازاری ها» باشد که اصلا قابل فکر کردن نیست !

نظر کلی مریم در مورد دندان طلا در دو کلمه خلاصه شده: «چیز خزی است»و«چیز ضایعی است»به نظر او برای آدم های تازه به دوران رسیده مناسب است . می گوید مثل این است که کسی پولش از پارو بالا برود بتواند تویوتا بخرد اما برود سوار تریلی شود چون تریلی گرانتر است !

دندان گذاران

علی آقا در کارگاه قدیمی خود مشغول به کار است ! پیر مردی که در کارگاه خود از سندان آهنگری و گازانبر تا یونیت دندانپزشکی دارد! مشتری های خاص خود را که اکثرا پیر مرد و پیر زن هستند را حفظ کرده و به نظر نمی رسد جوانتر ها جرات کنند به مطب او مراجعه کنند.می گوید از سال 36 دندانساز است. در مورد روش ساخت روکش های طلا می گوید که ابتدا هر 24 نخود طلا را با 3 نخود مس مخلوط می کردند . پس از آن طلا را با سیلندر ورقه می کردند و بعد دور قالب جوش می دادند . وی می گوید برای هر دندان عادی(ردیف جلو) 2 تا 3 گرم طلا استفاده می شده . علی آقا می گوید بسیار پیش می آمده که زنی سکه یا انگشتر یا توگردنی را برای دندان طلا ساختن پیش او می برده است ،البته او هم از همان ها دندان طلا درست می کرده. به هر حال از شواهد پیداست که یک دندانساز در دوره دندان طلاها باید همراه با تخصص های دندانپزشکی،تخصص های صنعتی هم کسب می کرده!

دکتر القتات یک دندانپزشک لبنانی است که در نزدیکی علی آقا به طبابت مشغول است . مطب شلوغ و جالبی دارد و در یک زمان دو تا چهار نفر ممکن است کنار مریض او که روی یونیت دراز کشیده در حال رفت و آمد باشند. همچنان که  دندان یکی از مریض ها را سر می کند با حسرت از زمانی که مردم برای گذاشتن دندان طلا به وی مراجعه می کردند صحبت می کند،هر چند اعتراف می کند روکش های چینی فعلی از دندان های طلا کارکرد بهتری دارند . او می گوید که عوامل شیمیایی که با گذاشتن دندان طلا در فرایند های بدن به وجود می آمد برای هزم غذا مفید بوده است ! می گوید طبق تجربه به وی ثابت شده که اطراف دندان طلا باکتری ها و جرم های معمول تجمع نمی کنند و این یک خاصیت مثبت دندان طلا بوده است.

قزل دیش خانوم

هر چند اعتقاداتی مبنی بر مفید بودن دندان طلا برای قلب و دستگاه گوارش در میان مردم وجود داشته اما دلیل اصلی همان پُز دندان طلا داشتن بوده است . داشتن دندان طلا به این معنی بود که فرد از نظر اقتصادی بی نیاز است .

بعضی از افراد نیز با القابی که از دندان های طلایشان گرفته شده بود شناخته می شدند «قزل دیش خانوم» که چند سال پیش در یکی از محله های جنوب شهر تهران درگذشت از آن دسته است . گفته می شود این پیر زن در دهان خود حد اقل 9 دندان طلا داشته است! و نام او یعنی قزل دیش خانوم نیز به فارسی به معنی خانوم دندان طلا است !

استحاله فرهنگی خصوصا در دو دهه اخیر و تغییر مظاهر سرمایه داری و قدرت اقتصادی باعث شد تا استفاده از دندان طلا آرام آرام منسوخ شود . تا حدی که امروزه کمتر کسی را می توان یافت که در دهان خود دندان طلا داشته باشد . اما اگر به بازار بزرگ تهران سری بزنید هر از چندی ، لبخند پیر مردی که پشت میز خود در مغازه اش نشسته است شاید برق طلایی را نمایان کند!

البته به خاطر اینکه از نظر شرعی استفاده از دندان طلا برای مرد برای زینت موجب باطل شدن نماز می شود بیشتر متدینین مرد از دندان نقره به جای دندان طلا استفاده می کردند .

به هر حال دندان طلا برای سلامتی اگر سودی نداشته است ضرری هم نداشته است .

عروس های دندان طلایی

تاجیک ها شاید بیشترین دندان طلا را دارند . در تاجیکستان تا همین اواخر رسم بوده که خانواده داماد دندان های جلوی نو عروس را قبل از رفتن به خانه بخت می شمردند و اگر نداشت طلایش می کردند! البته اگر خانواده عروس توانایی روکش کردن دخترشان را داشتند،تا آخر عمر برای عروس به عنوان پشتوانه ای مطرح می شده است.

مادر شوهر دندان های طلای عروس را می شمرده و به تعداد دندان های طلای او به اعضای فامیل خود فخر می فروخت . البته این رسم هنوز هم در تاجیکستان تا حدی در بین خانواده هایی که هنوز زیاد متجدد نشده اند جریان دارد . زنان تاجیک هرقدر دندان طلای بیشتری داشته باشند در جمع های خانوادگی «بالا نشین تر» می شوند! اهمیت موضوع دندان طلا در تاجیکستان تا حدی بود که رییس جمهور این کشور در نطقی به شدت انتقاد آمیز از روند «دندان طلایی شدن مردم » آن را محکوم کرد . گفته می شود در تاجیکستان داشتن دندان طلا برای به دست آوردن شغل یک امتیاز مثبت محسوب می شده.مرسوم شدن استفاده از دندان طلا در تاجیکستان را مربوط به دوران حکومت شوروی سابق می دانند. به هر حال در این کشور در حال حاضر مردم به شدت در حال تعویض دندان های طلای خود با دندان های صدفی هستند . دندان طلا در تاجیکستان در فرهنگ عمومی جامعه نفوذ کرده است . به طوری که در یکی از ترانه های فولکلر تاجیکی عاشق ،معشوقه خود را اینگونه خطاب می کند :« دندان طلا تو در کجایی      دندان طلا تو يار مایی»