معبدی بر فراز جمکران
»»گزارشی از مسجد جدید الاحداث خضر نبی
سال ها قبل، آقای مجتهدی ده روز قبل از شروع ماه رمضان و تا پایان آن یعنی چهل روز(یک اربعین) در اتاقکی محقر که روی کوهی در جنوب قم ساخته شده بود به عبادت و خلوت نشینی مشغول شد. در آن زمان این کوه مثل حالا راه دسترسی و پله نداشت و به جز یک اتاقک حدودا شش متری. محلی که امروزه معروف به قدمگاه حضرت خضر نبی است. تپه ای به نام کوه خضر نبی، که بر اساس اعتقاد برخی از علما، همان کوه سفیدی است که در زمان ظهور امام زمان، قرار است پرچم آن حضرت در آنجا به اهتزاز در آید.
اینجا دیگر مثل 7-8 سال قبل دنج و خلوت نیست. زائران قدیمی جمکران این جاده را خوب به یاد دارند، قبل تر ها هم تپه ای نرسیده به قم(بالای محله بنیاد و انتهای زنبیل آباد قم) بود که زیاد شبیه بقیه تپه ها نبود. قله آن مسطح بود(شبیه کوه سفید)، اما خبری از مسجد جدیدی که حالا روی آن ساخته شده نبود. به جز تعداد معدودی که هر سه شنبه شب به جمکران می رفتند، کسی نمی دانست این تپه «کوه خضر» نام دارد. جوان تر های قم هم که اهل ورزش بودند این تپه را برای کوه پیمایی و قرار های خاص خودشان انتخاب می کردند.
کوه خضر قبل از اینکه برایش جاده کشیده شود، پایگاه نظامی پای آن تاسیس شود و اطرافش پر شود از خانه های شخصی و سازمانی، محل دنجی بود در انتهای یک مسافت کویری وسیع که در جنوب قم و آب و هوای گرم آن واقعا غنیمت بود. آنها که قبلا از این تپه بالا رفته اند، خیلی خوب لذت هوای خنک آن را در صبح های روزهای گرم تابستان به یاد دارند.
اگر کسی پیشتر ها(7-8 سال قبل) سه شنبه هر هفته به زیارت مسجد مقدس جمکران می رفت و از این مسیر رد می شد و حالا بعد از این مدت دوباره به جمکران برود واقعا شگفت زده خواهد شد. تغییرات اطراف مسجد جمکران همه به جای خود، اینها زیاد عجیب نیست. اما مسجدی که بالای آن تپه قشنگ(که از تمام زوایای داخل حیاط جمکران دیده می شد) ساخته شده، چیز دیگری است.
بنای قدیم و بنای جدید
جاده ماشین رو از پای کوه و از بعد از پست نظامی درگاه ورودی تا اواسط تپه ادامه پیدا کرده است. در
اواسط تپه، محیطی با مساحت حدود دو هزار و 500 متر مربع به شکل نیم دایره با سطح اسفالت ایجاد شده و در گوشه ای از آن مقبره شهدای گمنام ساخته شده است. پشت این مقبره قرارگاهی ایجاد شده با چادرها و ماشین های نظامی و نظامیان در حوالی آن دیده می شوند. از همینجا پله های راه خاکی زیگزاگ از مقابل کوه تا حدود دو سوم راه ایجاد شده. راه خاکی حدود 300-400 متر ادامه دارد تا پله ها شروع می شود. پله هایی که بر اثر ریزش باران و شستشویی سطح رویی تپه به رنگ تپه(آجری روشن) در آمده است. برای بالا رفتن از تپه از مدخل ورودی نیم دایره ای تا خود مسجد حدود 15تا 20 دقیقه زمان لازم است. در ابتدای ورود فضایی به مساحت حدودا 60 متر مربع مقابل زائران قرار دارد، سمت چپ دفتر مسجد و محل استقرار خادم مسجد است و کنار آن یک مغازه کوچک(سوپر خضر) قرار دارد که در آن آب معدنی و خوراکی های نظیر آن فروخته می شود. مقابل زائران در اصلی ورودی مسجد(بنای جدید) قرار گرفته و از طرفین راست و چپ به پشت مسجد راه هست، جایی که بنای قدیم و وضو خانه و سرویس بهداشتی قرار گرفته. بالکنی برابر با بر مسجد با ستون های آجری و ارتفاع حدود 4-5 متری سرتاسر مقابل مسجد را مشرف به شهر قم گرفته و با نرده های سبز رنگ با ارتفاع حدود یک و نیم متر حفاظت می شود. در پشت بنای جدید هنوز عملیات ساخت مسجد به پایان نرسیده و سالنی در حال ساخت است که در اطراف آن مسالح ساختمانی ریخته شده. ضلع قرینه مسجد که پشت به شهر است به طور کامل نماسازی نشده است و از پایین تا بالای کوه سیمی کشیده شده که نقاله ای را حمل می کند و برای بالا آوردن مسالح از پایین ساخته شده و الان هم همانجا رها شده است.
قدمگاه
مسجد یک در ورودی بیشتر ندارد، داخل مسجد که محیطی مستطیل شکل است با اضلاع حدودا 8 در 20 متری تا انتهای قدمگاه کشیده شده. فضای ویژه خواهران و برادران توسط یک پرده از هم جدا شده و 
یک کتابخانه کوچک با کتب مذهبی مقابل در ورودی قدمگاه قرار داده شده است. خود قدمگاه که به بنای قدیم مشهور است، به شکل دایره درست شده دیوار های سبز و زرد و آبی رنگ دارد و یک دیواره از جنس آلمینیوم آن را به دو نیم دایره(زنانه و مردانه) تقسیم کرده است. تمام مساحت قدمگاه بیش از 9 متر مربع نیست. در گوشه ای از آن(قسمت مردانه) یک محراب به عمق حدود 30 سانتی متر، پهنای 50 سانتی متر و درازای حدود 120 سانتی متر کنده شده. حاشیه محراب زرد رنگ است و بالای آن چند نخل و ماه و ستاره گچ بری شده است. بالای قدمگاه به شکل گنبد است و به شکل خاصی با ترکیب بته جغه و طرح هایی شبیه درختان کاج(که شباهت چندانی به گچبری های سایر مساجد ندارد) گچ بری شده. روی بته جغه های دورتا دور گنبد نام ائمه نوشته شده است و یک چراغ سبز رنگ همیشه در آن روشن است، نور این چراغ و انعکاسی که در دیوارهای سبز رنگ آن ایجاد می کند فضایی روحانی به آن داده. مجسمه یک مسجد با ارتفاع حدود یک و نیم متر از سطح زمین در دیوار با ابعاد حدودا 40 در 30 سانتی متر ساخته شده است. و کف قدمگاه از جنس سنگ است.
قبل ترها خلوت تر بود
شبهای چهار شنبه(سه شنبه شب، زمانی که برای زیارت مسجد جمکران سفارش شده) و پنج شنبه این مسجد بیش از همیشه زائر دارد، در سایر روزها در یک زمان بیش از 20 نفر در مسجد حضور ندارند. اما در ایام نیمه شعبان این تعداد آنقدر زیاد می شود که تمام پله ها پر از زائرین این مسجد می شود. محمد 23 ساله خادم روز این مسجد است که در استخدام اداره اوقاف است. او در مورد تاریخ ساخت مسجد می گوید: «فکر کنم شش سال است که اینجا ساخته شده، بعد از دفن شهدای گمنام در این محل مسجد رونق بیشتری پیدا کرده است» او می گوید: «در نیمه شعبان و بعضی از مناسبت ها تعداد زائران مسجد به 3-4 هزار نفر هم می رسد»
سد رضا، مرد میانسالی هم که صاحب فروشگاه مسجد است می گوید:«3-4 سال است که اینجا مغازه دارم، این بنا 6-7 سالی است که ساخته شده.» او هم در مورد این مسجد چیزی بیشتر از آنچه در کتاب "مسجد خضر نبی اردوگاه یاوران حضرت مهدی (عج)" نوشته شده نمی داند.
مهدی، 37 ساله و اهل قم است، یک روز در میان یا هر روز به این کوه می آید، به گفته خودش این یک عادت قدیمی است که هنوز هم با وجود تغییرات کوه آن را حفظ کرده. . لباس ورزشی به تن کرده و یک کتاب در دست دارد. او می گوید: برای ورزش به اینجا آمده ام، پیش از این هم می آمدم. او در مورد پیشینه این کوه می گوید: «قبلا که ساخت و سازها در اطراف کوه انجام نشده بود، اینجا خیلی خلوت تر بود. کوه دوبرادرون و یزدان جنبه زیارتی بیشتری نسبت به اینجا داشت، اما بعد از دفن شهدای گمنام در این محل و ساخت مسجد جدید، زائران زیادی به اینجا جذب شدند.»
یک روحانی که در حال بالا آمدن از کوه در حال قرائت قرآن است و 38 سال دارد می گوید: «4 سال است که برای زیارت به این کوه می آیم. اینجا قدمگاه حضرت خضر نبی است، این کوه خیلی مورد توجه آقاست، بعضی از مومنین هم در اینجاـ به حظور آقاـ تشرف پیدا کردند»
اتاقکی با در فلزی و یک پنجره
خوشبختانه این بنا مثل خیلی از بناهای تاریخی نیست، هنوز افراد زیادی در قم هستند که پیشینه آن را قبل از تغییرات فعلی به یاد دارند. علی 29 ساله که متولد قم و قبلا ساکن این شهر هم بوده است در مورد این اتاقک می گوید: 5-6 سال قبل وقتی 19-20 ساله بودم برای تمرین وشو و کوهپیمایی با دوستانمان به این کوه می آمدیم. او می گوید: «در آن زمان هیچ جاده ای برای دسترسی به اینجا ـ سطح بالایی تپه ـ وجود نداشت، تا پای کوه یک راه بود ولی آسفالت نشده بود. در اطراف کوه هم هیچ خانه ای وجود نداشت» او که قبلا به طور منظم به این کوه می آمده است در مورد اتاقک مزبور می گوید: «یک اتاقک آجری حدودا شش متری بود، دیوارهای داخلی اتاق با گچ سفید شده بودند و اتاقک یک در فلزی کهنه داشت که به آن قفل نزده بودند، اتفاقا یکبار هم داخل اتاقک رفتیم و نیمرو برای صبحانه درست کردیم» او در مورد خصوصیات داخل اتاقک می گوید: «اتاق یک پنجره داشت و کف اتاقک یک موکت کهنه پهن شده بود، در آن زمان نمی دانستیم اینجا محل عبادت حضرت خضر بوده است» الان هم در مسیر بالا رفتن از کوه یک اتاقک سفید رنگ هست حدودا در میانه های پله های کوه اتاقکی هست با در فلزی که از داخل پشت در را با آجر گرفته اند و به آن قفل زدند و تمام اتاقک را سفید رنگ کردند. ابعاد این اتاقک خیلی شبیه چیزی است که علی از آن صحبت می کرد، اما کسی در مورد آن چیزی نمی دانست!
کوه سفید
در روايات اسلامي بر قداست کوهي سفيد که در اطراف قم و به نزديکي دهي کهن که در جنب مسجدي است و جمکران نام دارد تاکيد شده است می گويند پرچم قائم آل محمد را هنگام ظهور در آن مکان برافرازند. از طرفی رونق آن(کوه سفید) از علائم نزديكي ظهور حضرت مهدي است نه این که حضرت از آنجا ظهور کنند؛ در حديثی از امام علي نقل شده كه ساخت مسجدي را در كنار كوه خضر كه پايگاهي براي ياران امام موعود(ع) است خبر ميدهد. اين حديث كه كلمه جمكران را نيز به همراه دارد در كتاب انوارالمشعشعين، ج 1، ص 454 فصل 10، نور سوم نقل شده است.
اما هنوز هم بین صاحب نظران در مورد تشخیص کوه سفید اختلاف نظر هست. بسیاری از علمای قم اعتقاد دارند منظور از کوه سفید، کوه خضر نیست. بلکه همان کوهی است که از تمام نقاط شهر قم دیده می شود. موقع رفتن به قم از حدود 10 کیلومتری قم به خوبی دیده می شود.
کوهی به رنگ سفید (و به همان نام یعنی «کوه سفید») که هنوز دسترسی به آن زیاد آسان نیست، سفیدی کوه مثل کوه های مناطق کوهستانی است، اما در واقع روی کوه برف ننشسته، رنگ اصلی کوه سفید است. اما رنگ کوه خضر نبی شبیه سایر تپه های مجاور و آجری رنگ است. در هر صورت روزی که حضرت مهدی ظهور کنند، پرچم او روی کوه سفیدی در قم به اهتزاز درخواهد آمد.
پی نوشت: در ایران سه نقطه به نام قدمگاه خضر شهرت دارد، یکی کوه خضر نبی در قم(که در لغتنامه ها از آن نامی برده نشده است) و دوتای دیگر در مازندران وجود دارند. اولی برجی است در آمل نزدیک سبزه میدان که در قبرستانی معروف به مصلی واقع شده است . و دومی بنای کوچکی است بین شهر استراباد وقلعه خندان .نامگذاری اماکن به نام «خضر» در ایران و کشور های اسلامی بسیار شایع است. در شمال، جنوب، غرب و مرکز ایران اماکنی به نام خضر نامگذاری شدند. حسین آباد کوه خضر در مرکز کشور که دهی است از دهستان توابع ارسنجان بخش زرقان شهرستان شیراز. دست خضر که دهی است از دهستان حومه بخش مرکزی شهرستان شیراز. خضر دهی است از دهستان چهاربلوک بخش سیمینه رود شهرستان همدان و زیارتگاهی هم به نام خضر دارد.
برگرفته از لغتنامه دهخدا
* قسمتی از این گزارش در هفته نامه چلچراغ به چاپ رسیده.
