آدرس جدید: www.anvarionline.com

 NGOقرار است از اسمش مشخص باشد: Non Governmental Organization  سازمان غیر دولتی. در ایران هم با ابتکاری 2-3 ساله ما به آن می گوییم :«سمن» یعنی سازمان های مردم نهاد؛ از همینجا مرز بین ما و دنیا مشخص می شود. در اینجا مهم «مردم نهاد» بودن سازمان است، اما در سایر نقاط دنیا مهم غیر دولتی بودن آن.

سازمان های غیر دولتی یا مردم نهاد قرار نیست کار خاصی بکنند، اگر کار خاص مثل انقلاب های مخملی باشد! این سازمان ها اگر براه خودشان بروند در یک جامعه مدنی بهترین گزینه هستند تا به کار دولت ها نظارت کنند، یعنی تشکیل می شوند تا زبان مردم باشند برای دولت، ممکن نیست که هر کسی به تنهایی بتواند خواسته های خودش را از دولت مطرح کند، بنابراین این سازمان ها تشکیل می شوند، عضو گیری می کنند و بزرگ می شوند و بعد... حالا فعالیت های دولت را نقد می کنند. اما موضوع به اینجا تمام نمی شود، همه اش نقد و ایراد پیدا کردن نیست، این تشکل ها خیلی وقت ها به دولت ها کمک می کنند، کمک هایی که شاید خود دولت ها هیچ وقت از عهده آنها بر نمی آیند. اگر بزرگتر بشوند، حتی فراکشوری و بعد فرا منطقه ای هم کار می کنند.

در دنیا

دویست سال گذشته، دوره شکوفایی NGO ها در دنیا بود. حتما فکرش را نمی کنید صلیب سرخ جهانی، سازمانی که الان کمتر کسی در همه جای دنیا اسم آن را نشنیده، یکی از اولین تشکل های غیر دولتی به حساب می رود که  در سال ۱۸۶۳ تاسیس شد. اما خود عبارت «سازمان های غیردولتی» با تاسیس سازمان ملل متحد‍‍ در سال ۱۹۴۵ که مفاد آن در ماده ۷۱ از فصل ۱۰ منشور سازمان ملل آمده‌است، به وجود آمد.

اولین تعریفی که از «سازمان های غیردولتی بین المللی»(INGO) ارائه شده‌است مربوط می‌شود به قطعنامه ۲۸۸ ECOSOC در تاریخ ۲۷ فوریه، ۱۹۵۰: که در آن آمده است«هر گونه سازمان بین المللی که از طریق پیمان و معاهده بین المللی ایجاد نشده‌است».

فرایند جهانی سازی در قرن بیستم باعث شد تا بحث سازمان های غیر دولتی جدی تر مطرح بشود. امکان حل خیلی از مشکلات داخل یک کشور وجود نداشت. معاهدات بین المللی و سازمان‌های بین المللی مثل سازمان تجارت جهانی WTO بیش از حد روی منافع موسسات مالی بزرگ متمرکز بودند.

برای متعادل کردن این روند، سازمان های غیردولتی با تاکید بر مسائل بشردوستانه، کمک به توسعه و توسعه پایدار تاسیس شدند یک نمونه آن اجلاس اجتماعی جهان است که هر ساله در ماه ژانویه در داووس برگزار می‌شود و رقیب اجلاس اقتصادی جهان محسوب می‌شود. پنجمین اجلاس اجتماعی جهان در پورتو آلگر برزیل برگزار شد و نمایندگان بیش از ۱۰۰۰ سازمان غیردولتی در آن شرکت کردند.

خشت اولی که کج شد

اگر بگوییم سمن، یعنی سازمان های مردم نهاد، طول مدت فعالیت سمن ها در ایران برابر با تاریخ ماست(البته این وجه تمایز ما با بقیه نقاط دنیا نیست) نزدیک ترین آنها به ما همان مسجدها و تکیه ها هستند که بدون دخالت حکومت ها تشکیل می شدند و تا الان هم ادامه دارند.

پیدا کردن اولین NGO به سبک غربی در کشور کار ساده ای نیست، اگر سراغ هلال احمر برویم که ورژن ایرانی صلیب سرخ است، چیز زیادی پیدا نمی کنیم! از طرفی، بانک اطلاعاتی آنچنانی هم در کشور ما وجود ندارد که در دسترس عموم باشد و بشود از طریق آن نام اولین NGO  ثبتی را پیدا کرد. مشکل اما اینجا نیست، مشکل اصلی آنجاست که از اول یک سازمان خاص مسئولیت ثبت NGO ها را در کشور به عهده نگرفت.

همین الان، تقریبا همه «سازمان های دولتی»، «سازمان غیر دولتی» ثبت می کنند! که سازمان ملی جوانان فقط یکی از آنهاست. قبل از سازمان ملی جوانان وظیفه ثبت NGO ها به عهده وزارت کشور بود. خیلی از تشکل های غیر دولتی در ایران که می شود از آنها اسم برد در حد جمع های دوستانه باقی ماندند، نگاه کنید به انجمن فارغ التحصیلان دانشکده فنی تهران، انجمن هموفیلی و.... انها تشکل های قدیمی هستند، اما نمی شود گفت کدامیک اول ثبت شده.

در ایران بعد از روی کار آمدن دولت اصلاحات که قرار بود، مثلا بحث جامعه مدنی را پیش ببرد، نه تنها در آن نطفه تشکل های غیر دولتی خوب منعقد نشد، بلکه پخش شد، طوری که از هشت سال فعالیت دولت اصلاحات، انجمن قدرتمندی که امروز بتواند کاری اساسی انجام بدهد باقی نمانده.

اینجا را ببینید، صبغه فکر کردن به تشکل های غیر دولتی در دولت اصلاحات است، خودش گویاست، وزارت اطلاعات(!) پیشنهادش را داده : «آیین نامه تاسیس و فعالیت سازمانهای غیردولتی مورخه 29/3/84 درآخرین روزهای دولت سید محمد خاتمی، بنا به پیشنهاد مورخه 8/5/83 وزارت اطلاعات و به استناد اصل ۱۳۸ قانون اساسی تصویب و اجرایی شد.عناوینی مثل «جمعیت»، «انجمن»، «کانون»، «مرکز»، «گروه»، «مجمع»، «خانه»، «موسسه» میتوانند بجای واژه «سازمان» و تشکل های غیر دولتی بکار گرفته شوند(اما از آنجا که معمول است در کشور ما با تغییر دولت ها همه چیز خراب شود و از نو ساخته شود، اصلا کسی به این پیشنهاد توجه نکرد). تشکل‌ها می‌توانند با موضوع فعالیت و اهداف مشترک با رعایت آیین نامه مذکور به صورت شبکه درآیند و یا به عضویت سازمان های بین المللی درآیند. شبکه‌ها یا حتی تشکل‌های فعال در راستای تحقق خواسته‌های مشروع اعضای خود- بسته به اعتباروصلاحیت خودوگسترش فعالیت و تعامل آنها با دیگرتشکل ها (کار جمعی تشکل ها) - قابلیت‌های قانونی بسیار دارند ؛ از انتشار نشریه و برگزاری تجمع و گردهمایی تا تصمیم سازی و مشارکت در تصمیم گیری‌های دولتی وحتی اعطای طرح و لوایح به دولت یا مجلس و حتی تقاضای اصلاح در قوانین موضوعه کشور.»

جالب است که در بخشی از سخنرانی « رحیم عبادی» مشاور امور جوانان و رييس سازمان ملي جوانان دولت سید محمد خاتمی در نشست شانزدهم بنیاد باران به تاریخ چهارشنبه 21 شهريور 1386، در محل مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي  از کمک های دولتی به NGO ها به عنوان سند افتخار یاد می شود.

کمک کردن دولت به تشکل های غیر دولتی مثل سم مهلکی است که در دوره اصلاحات باب شد؛ شاید هدف این کمک ها جمع کردند طرفداران پر وپاقرص بود که بعدها بشود از آنها کمک گرفت. اما کسی به کج گذاشته شدن خشت حرکتی که می توانست به روند اصلاحات کمک شایان ذکری بکند توجهی نکرد.

 تا پیش از آن درست است که فراوانی تشکل های غیر دولتی در کشور زیاد نبود، اما حداقل این تشکل ها فقط در بخش مالی متکی به خودشان بودند، اما وقتی کمک های دولتی شروع شد(هرچند این کمک ها آنقدر کم بودند، که نمی شد روی آنها برنامه ریزی کرد) تشکمل های غیر دولتی را دولتی کردند، نتیجه همین شد که بعد از دولت اصلاحات، هرچه NGO در دوره قبلی ثبت شده بودند، آرام آرام سیر نزولی پیدا کردند و امروز کمتر از آنها اثری پیدا می شود.

چطور می شود یک سمن ساخت

قبل از آیین نامه ها، یک گروه باید به نتیجه برسند که برای هدفی که دارند کار گروهی بهترین کار است. اگر درست به این نتیجه نرسند، آخر کار مثل صدها NGO می شود که تشکیل شدند و بعد از یک سال مجوز فعالیتشان باطل شده و حالا همه چیز را به گردن دولت می اندازند!

یک تشکل غیر دولتی را در سازمان های زیادی می شود به ثبت رساند، اما یکی از بهترین و فعال ترین آنها سازمان ملی جوانان است. بعد از نتیجه باید به نمایندگی سازمان ملی در استان خود بروند و از آنجا برگه هایی را دریافت کنند، همراه با یک دفترچه راهنما. فورم های اولیه که در آن متقاضیان باید اهداف خود را از تاسیس تشکل، برنامه های مورد نظر ، مشخصات اعضای هیات موسس و اسامی پیشنهادی برای تشکل خود را ثبت کنند. در فرم بعدی مشخصات هیات موسس کامل تر ثبت می شود. بعد  سازمان از طریق استعلامی که از اداره کل اطلاعات ناجا انجام می دهد صلاحیت اعضای هیات موسس را بررسی می کند. این مرحله بر اساس تبصره یک از بند 4 شیوه نامه تاسیس سازمان های مردم نهاد نباید بیشتر از 7 روز طول بکشد، اگر از 7 روز بیشتر طول بکشد براساس تبصره دوم متقاضیان می توانند به موضوع را به دفتر مرکز امور اجتماعی سازمان ملی جوانان اطلاع دهند و مراحل ثبت مستقیما از مرکز دنبال شود. اگر در مراحل ثبت تشکل متقاضیان توسط نمایندگی سازمان در شهرستان ها مشکلی ایجاد شود، با شکایت متقاضی موضوع در شورای داوری مرکز مطرح می شود.

در برگ شماره 3 نام های پیشنهادی برای تشکل ذکر می شود، یکی از نام هایی که توسط متقاضیان اعلام شده است باید ظرف مدت 24 ساعت توسط سازمان تایید شود.

بعد از تایید صلاحیت هیات موسس و نام تشکل که قاعدتا نباید نهایتا بیشتر از دو هفته طول بکشد و معمول هم نیست که بیش از این مدت زمان ببرد، نمایندگی سازمان در استان ها برگ شماره 5 را برای نماینده هیات موسس ارسال می کند، هیات موسس وظیفه دارد که طی مدت حداکثر 15 روز اساسنامه خود را تنظیم و به نمایندگی سازمان تسلیم کند.

نمایندگی سازمان ممکن است روی اسانامه اصلاحاتی را درخواست کند، متقاضیان باید حدکثر تا سه روز کاری این اصلاحات را انجام بدهند، اگر اصلاحات انجام نشود، این یعنی انصراف متقاضی.

بعد از آن نوبت به جلسه تایید اساسنامه توسط هیات مدیره می رسد،  صورت جلسه این جلسه که در آن اعضای هیات موسس اساسنامه را به تصویب می رسانند همراه با متن اساسنامه( که قبلا توسط نماینده سازمان ملی بررسی شده)، یک قطعه عکس ، کپی شناسنامه و... به همراه فورم اولیه استعلام از اداره کل ناجا مدارکی هستند که باید برای ادامه ثبت تشکل به سازمان داده شوند. بعد از این تشکل ثبت می شود و می تواند فعالیت های خود را شروع کند.

ثبت یک تشکل هر چند ممکن است کمی سخت به نظر برسد، اما در واقع اینطور نیست. تمامی مراحل ثبت یک تشکل در حال حاضر بین دو هفته تا نهایتا دو ماه انجام می شود. ولی مهم تر از ثبت تشکل، ادامه فعالیت آن است.

برای شروع، بعد از تصمیم به تاسیس انجمن راحت ترین و اولین کار این است که به نمایندگی سازمان ملی جوانان در استان خود مراجعه کنید و دفترچه راهنما را دریافت کنید. بعد از شروع باور کنید که این کار شدنی، اما ادامه دادن آن خیلی سخت است.

NGO هایی هستند كه در طول مدت سال های 79 تا 86 براساس از سازمان ملی جوانان  اعتبارنامه فعالیت دریافت كردند:

جدول توزیع پراكندگی NGO ها دارای اعتبارنامه به تفكیك موضوع فعالیت طی سال های 85 تا 86

 -----------

توضیح: این مطلب در هفته نامه چلچراغ منتشر شد، اما قسمت هایی از آن حذف شد